Medisch: Pseudobulbair Effect (Pseudobulbar Affect)

In de medische wereld staat PBA voor het Pseudobulbair effect. Dit is een neurologische aandoening die kan optreden na specifiek hersenletsel, zoals een beroerte, traumatisch hersenletsel, MS of ALS.

• Kenmerken: Het uit zich in plotselinge, oncontroleerbare en vaak ongepaste aanvallen van lachen of huilen.

• Discrepantie: Deze emotionele uitingen sluiten vaak niet aan bij hoe de persoon zich op dat moment daadwerkelijk voelt. Iemand kan bijvoorbeeld onbedaarlijk huilen terwijl hij of zij niet verdrietig is.

• Oorzaak: Het ontstaat door een beschadiging in de zenuwbanen die de expressie van emoties reguleren.

Oorzaak

Het ontstaat door beschadiging in de hersenen—specifiek in de zenuwbanen die de cortex (waar emoties worden gereguleerd) verbinden met de hersenstam en het cerebellum (die de fysieke uiting van emoties zoals lachen en huilen aansturen). Het komt met name voor bij:

• Niet-aangeboren hersenletsel (NAH) door een beroerte (CVA) of trauma.

• Neurodegeneratieve aandoeningen zoals MS, ALS, de ziekte van Parkinson of bepaalde vormen van dementie.

Richtlijnen en Behandeling

De aanpak richt zich op het verminderen van de frequentie en de intensiteit van de aanvallen, evenals het draagbaar maken voor de omgeving.

• Niet-medicamenteus & Omgangsadviezen: * Uitleg aan de omgeving: Dit is de belangrijkste eerste stap. Als naasten en zorgverleners weten dat het een neurologische 'kortsluiting' is en geen bewuste emotie, voorkomt dat misverstanden.

  • Negeren/Laten uitdoven: Volgens de medische richtlijnen voor NAH helpt het vaak als de omgeving niet emotioneel meegaat in de bui (dus niet mee-troosten of mee-lachen). Zonder die externe prikkel dooft de bui sneller uit.

  • Fysieke afleiding: Van houding veranderen (opstaan als je zit), langzaam en diep ademhalen, of bewust de spieren in het gezicht en de nek ontspannen kan helpen de aanval te onderbreken.

• Medicamenteus: Als de klachten leiden tot een hoge lijdensdruk of sociale isolatie, kan een arts medicatie overwegen. Vaak reageert PBA goed op lage doseringen van bepaalde antidepressiva (zoals SSRI's zoals paroxetine of citalopram, of tricyclische antidepressiva), omdat deze invloed hebben op de neurotransmitters in de verstoorde hersenbanen. Internationaal wordt ook het combinatiepreparaat dextromethorfan/kinidine voorgeschreven.

P.B.A.: Twee soorten emotionele buien

Na een hersenstaminfarct kan de regulatie van emoties veranderen, wat vaak wordt aangeduid als PBA of emotionele incontinentie. In de praktijk en de medische literatuur wordt er een belangrijk onderscheid gemaakt tussen twee verschillende vormen:

1. Volledig losgekoppelde buien (Incongruent) Dit is de variant waarbij een lach- of huilbui vanuit het niets opzet, zonder directe aanleiding. De uiting staat volledig los van hoe iemand zich op dat moment voelt. Je kunt je bijvoorbeeld heel rustig voelen, maar plotseling oncontroleerbaar beginnen te huilen. Er is hierbij sprake van totale incongruentie tussen je gevoel en je expressie.

2. Uitvergrote buien door een trigger (Emotionele labiliteit) Dit is de vorm waar ik zelf mee te maken heb. Hierbij is de emotie die ik voel wel oprecht en echt, maar de fysieke reactie daarop is extreem buiten proportie.

• Hoe het werkt: Bij een milde trigger, zoals een ontroerend fragment op televisie, schiet de remming in de hersenen tekort.
• Het effect: Die kleine interne trigger zet de sluisdeuren direct volledig open. Een milde emotie slaat daardoor meteen om in een heftige, oncontroleerbare huilbui of een intense slappe lach die niet meer te stoppen is.

De oorzaak hiervan ligt bij de beschadigde zenuwbanen tussen de hogere hersengebieden en de hersenstam. Mijn ervaring en medicatie in de beginperiode na mijn infarct voelde ik me als een baby van 28 jaar oud die te pas en te onpas begon te huilen; dit was destijds mijn enige manier om mezelf te uiten. In de afgelopen 16 jaar is dit gelukkig sterk verbeterd. Hoewel emoties nog steeds enorm worden versterkt, gebeurt het niet meer onvrijwillig en is er altijd een aanwijsbare trigger. Om deze emotionele pieken beter te beheersen, slik ik momenteel de medicatie Citalopram. Binnenkort heb ik een afspraak met mijn neuroloog om te kijken of we deze medicatie nog beter kunnen afstemmen, zodat ik nog meer grip krijg op deze uitvergrote reacties.

De 'compressor' in mijn hoofd

Hoewel de term P.B.A. (Pseudobulbar Affect) zich medisch gezien specifiek richt op het onvrijwillig huilen en lachen, is de onderliggende oorzaak breder en heeft dit invloed op hoe je alle prikkels en emoties ervaart.

Een kennis van mij uit de muziekwereld zei het eens heel treffend: "Het lijkt wel of de compressor in je hoofd niet meer in orde is." Die opmerking sloeg de spijker op zijn kop. Bij een hersenstaminfarct raakt het filter — de hersenstam — beschadigd, waardoor de natuurlijke rem op emoties en prikkels wegvalt.

Meer dan alleen 'dwanghuilen'

In de medische wereld wordt vaak gesproken over 'dwanghuilen', alsof het alleen om huil- of lachbuien gaat. Maar in de praktijk ervaar ik dat het veel breder is. Absoluut niet alleen huilen komt versterkt naar buiten; denk ook aan spanning, stress en piekeren.Omdat de remming tussen mijn hogere hersengebieden en de hersenstam niet meer goed werkt, worden al deze emoties direct uitvergroot zodra er een trigger is [Conversation History]. Gelukkig ben ik van nature geen 'heethoofd' en werd ik vroeger al niet snel kwaad; die emotie is dus ook na mijn infarct geen probleem geworden. Maar andere gevoelens, zoals stress, kunnen wel plotseling heel intens binnenkomen.

Praten voordat het 'groot' wordt

Door de schade aan de zenuwbanen kan een kleine gedachte of zorg snel een eigen leven gaan leiden in je hoofd. Ik heb geleerd dat het ontzettend belangrijk is om dingen waar je mee zit op tijd te bespreken met iemand. Door het uit te spreken ( lijk wel een shrink),  voorkom je dat een emotie of gedachte in je hoofd veel groter en zwaarder wordt dan het in werkelijkheid is. Helaas heb ik het al vele malen meegemaakt dat gedachten met me aan de loop gingen. Ik prijs me dan ook gelukkig met een omgeving die hier zo goed en begripvol mee omgaat. Hun steun en geduld zijn onmisbaar om op zulke momenten de rust weer terug te vinden en de emotionele sluisdeuren weer beheersbaar te maken.